Średniowiecze: otwarcie bez szyby
W Polsce, podobnie jak w całej środkowej Europie, okno przez wiele stuleci nie było szklane. Otwory w ścianach drewnianych chat i murowanych budowli wypełniano tym, co było dostępne i tanie: naciągniętymi błonami zwierzęcymi, pęcherzami wołu lub cienko struganymi płytkami rogu. Materiały te przepuszczały nieco światła, nie pozwalając jednocześnie na wgląd do wnętrza z zewnątrz.
Funkcja okna była wówczas podporządkowana praktyce przetrwania: chodziło o doświetlenie przestrzeni przy jednoczesnym ograniczeniu strat ciepła. Zimą otwory zatykano słomianymi matami lub deszczułkami. W budynkach kościelnych i zamkowych pojawiały się okna z kratownicą kutą z żelaza — szyby były przywilejem zamożnych zleceniodawców.
Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku — jeden z największych skansenów w Polsce, przechowujący oryginalne elementy stolarki. Źródło: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).
XVI–XVII wiek: szyba trafia pod strzechy
Upowszechnienie szkła okiennego w Polsce można datować na wiek XVI, choć proces ten był rozłożony w czasie i zależny od zamożności regionu. W bogatszych miastach — Krakowie, Gdańsku, Lwowie — kamienice mieszczańskie otrzymywały okna z kwater szklanych już w renesansie. Na wsi szklane okna pojawiły się znacznie później.
Charakterystyczną cechą techniki szklarskiej tej epoki była niejednorodność tafli. Szkło dmuchane, produkowane metodą bańkową lub cylindryczną, dawało szyby o nierównej powierzchni, z charakterystycznymi falistościami i bąbelkami. Właśnie ta niejednorodność — dziś ceniona przez konserwatorów — jest jednym z identyfikatorów historycznych okien.
Ramy były drewniane, najczęściej z drewna dębowego lub sosnowego. Łączenia wykonywano na czop i gniazdo bez użycia metalowych łączników. Profil listwy był prosty, bez wyrafinowanych frezowań. Okna otwierano do wewnątrz lub były stałe — skrzydła przesuwne pojawiły się dopiero w późniejszym okresie.
XVIII wiek: klasycyzm i symetria w okiennictwie
Epoka oświecenia przyniosła w Polsce — jak w całej Europie — zwrot ku regularności i symetrii. Fasady budynków porządkował rytm okien o jednakowej wysokości i proporcjach. Ramy stały się bardziej wysmukłe, a szprosy — cieńsze i bardziej dekoracyjne.
W okiennictwie miejskim dominował podział na cztery lub sześć kwater ustawionych w dwóch rzędach. Nadproża zyskały profilowane gzymsy, a ościeżnice — ozdobne opaski. W budownictwie dworskim pojawiły się okna z półkolistymi łukami — tzw. okna palladiańskie — będące echem architektury renesansowej Italii.
Stary dom w krakowskiej dzielnicy Płeszów (ul. Nadbrzezie) — przykład historycznej zabudowy z oryginalnymi oknami drewnianymi. Źródło: Wikimedia Commons (CC BY-SA).
XIX wiek: industrializacja i standaryzacja
Rewolucja przemysłowa dotarła do polskiej stolarki budowlanej z pewnym opóźnieniem, wynikającym z braku suwerenności państwowej, ale jej efekty były wyraźne. W drugiej połowie XIX wieku tartaki parowe i mechaniczne tokarnie zaczęły produkować seryjne elementy stolarki — ościeżnice, ramy, szprosy i parapety — które zastąpiły wcześniejsze wyroby rzemieślnicze.
Właśnie standaryzacja przyniosła trwałą zmianę w wyglądzie polskich budynków. Okna z tego okresu są rozpoznawalne dzięki precyzyjnemu profilowaniu i regularności powtarzalnych elementów. W kamienicach czynszowych Warszawy, Łodzi czy Poznania powielano te same wzorce stolarki na setkach identycznych otworów.
Techniki ciesielskie i właściwości drewna
Tradycyjna polska stolarka okienna powstawała z drewna sosnowego, jodłowego i dębowego. Każdy gatunek miał inną charakterystykę: sosna łatwa w obróbce i odporniejsza na grzybice, jodła lżejsza i stabilniejsza wymiarowo, dąb — twardszy, bardziej odporny na uszkodzenia mechaniczne i wilgoć, ale trudniejszy w klejeniu i obróbce.
Drewno sezonowano przez kilka lat przed wbudowaniem. Niedostatecznie wysuszone kurczyło się po zamontowaniu, powodując szczeliny i wypaczenia — problem znany do dziś w przypadku nieudanych renowacji z użyciem mokrego surowca.
Połączenia czopowo-gniazdowe były klejone klejem kostnym lub rybim — substancjami, które po stuleciach potrafią zachować elastyczność i przyczepność. Metalowe okucia stosowano oszczędnie: zawiasy, zasuwki i klamki były wykonywane indywidualnie przez kowali.
Zachowane przykłady i instytucje dokumentujące
Oryginalną stolarkę z różnych epok można dziś zobaczyć przede wszystkim w skansenach. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku przechowuje ponad 100 obiektów architektonicznych z Podkarpacia, Małopolski i Bieszczadów — wiele z oryginalnymi oknami, drzwiami i okuciami. Podobne zasoby gromadzi Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokarni i Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu.
W budynkach miejskich oryginalna stolarka zachowała się rzadziej — wymiany w XX wieku, szczególnie w latach 70. i 80., zniszczyły wiele cennych elementów. Ochroną objęte są dziś przede wszystkim budynki wpisane do rejestru zabytków, dla których każda ingerencja w stolarkę wymaga zgody Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.
